Dünya tarihi /1765–1769/ Amerikan kolonilerine vergi baskısı, James Cook'un keşifleri, İlk modern sirk

james cook good success

1765 yılı Amerika kıtasındaki Britanya ve İspanyol kolonilerinde sömürgeci yönetimlere karşı artan rahatsızlıklara sahne olacaktı. Mayıs ayında And kendi Quito'nun (günümüzde Ekvador'dadır) sakinleri İspanya'nın tükenen hazinesinin gelirlerini artırmak maksadıyla getirilen yeni bir vergi idaresi sistemine karşı protestoda bulundu. İsyancılar kraliyet memurlarını, ertesi yıl kraliyet kontrolünü yeniden tesis edecek birlikler gelene dek bölgeyi yönetecek bir hükümeti iktidara geçirdiler.

Daha kuzeyde Britanya'nın Amerikan kolonileri de benzer gelir artırma denemelerine karşı öfke duyulmaktaydı. Hoşnutsuzluk yaratan Şeker Yasasının ardından (bkz. 1764) Pul Yasası çıkarıldı. Bu yasa çalışması Amerikan kolonilerinin kullandıkları her basılı kağıt için vergi ödemeleri esasını getirdi. Bu hüküm, resmi belgelerden gazetelere ve oyun kağıtlarına kadar her şeyin vergiye tabi olması anlamına geliyordu.

Koloniciler yasanın bir basın sansürü anlamına geldiğinden endişe ediyordu. Ayrıca yasanın getirdiği maliyetten çok kraliyetin ek gelir için daha önce hiç yapmadığı şekilde, dış ticaretten çok Amerikan ülke içi ticaretine yönelmeye başlamış olması da tepki yarattı. Buna ek olarak Britanya kolonilerin rızasını almadan vergi mükellefiyeti getiriyordu ve kolonilerin protestolarına karşılık yasa ertesi yıl iptal edildi.

James Hargreaves'in icadı, Almanya'da II. Joseph dönemi

Bu sırada İngiltere'nin Lancashire kentinde James Hargreaves (1720-78) adlı bir dokumacı ve marangoz, kendi icadı olan eğirme tezgahını tamamlamıştı. Bu makine çok sayıda mili çalıştırabilmesi bakımından çıkrıktan daha ilerideydi. Hargreaves'in yerde ters dönmüş şekilde duran bir çıkrığı gördükten sonra bu fikri bulduğu söylenir. Yatay bir makine yaratarak daha fazla mil eklenebileceğini fark etmişti. Eğirme tezgahı kumaş üretiminin sekiz kat artmasını sağladı ve diğer mucitler Hargreaves'in tasarımını geliştirmeyi sürdürerek daha da etkin hale getirdiler.

Almanya'da II. Joseph (1741-90) Kutsal Roma İmparatoru ve annesi Maria Theresa'nın 1780'de ölümüne kadar birlikte Habsburg aile topraklarının eş hükümdarı oldu. Joseph daha sonra serflerin özgürleştirilmesi ve okuduğu Aydınlanma çağı eserlerinin etkisiyle eğitim sisteminin iyileştirilmesini içeren bir reform programını uygulamaya soktu. Hükümdarlığında "aydın bir despot" olarak görüldü.

Britanya'da Katoliklerin tahta çıkma uğraşı

James Francis Edward Stuart Roma'da Palazzo Muti'de Britanya tahtına III. James unvanıyla çıkma misyonunda başarıya ulaşamadan 1766'da öldü. 1688'deki doğumu Muhteşem Devrim başlatarak babası II. James'i (1633-1701) ailesiyle birlikte sürgüne gitmeye mecbur bırakmıştı. Meselenin özünde Stuartların inancı yatıyordu: Katoliklik

İLGİLİ:  Dünya tarihi /1962-63/ Cezayir'in bağımsızlığı, John F. Kennedy suikastı, Telstar'ın fırlatılışı, Marilyn Monroe'nun ölümü

Kraliyet ailesinin kaçmasından sonra İngiliz Parlamentosu 1689 Yerleşim Yasasını çıkartarak Katoliklerin tahta geçmesini yasaklamıştı. Ancak Stuartlar İngiltere, İskoçya ve İrlanda'da çok sayıda taraftara sahipti. Bunlar James'in Latince karşılığı olan Jacobus adından ötürü Jacobusçu olarak anıldılar.

III. James veya daha sonra bilineceği adıyla "Yaşlı Talip"i tahta geçirmek için birçok teşebbüste bulunuldu. Bunlardan en önemlileri 1715 ve 1745 isyanlarıydı. Hiçbir teşebbüs başarıya ulaşamadı. Yaşlı Talibin sürgün süresinde oğlu, "Yakışıklı Prens Charles" ya da "Genç Talip" olarak tanınan Charles Edward Stuart (1720-88) fazla bir katkı sağlayamasa da babasının mücadelesine katıldı. Charles, Culloden Muharebesinden sonra (1745 ayaklanmasının son çarpışması- bkz. 1744-47) hiçbir zaman kendine gelemese de başka isyanlar için Fransa ve Kutsal Roma İmparatorluğunun desteğini almaya gayret etti.

Yaşlı Talibin ölmesiyle Charles Stuart tahtın meşru varisi oldu. İkisinin de hayatlarını tüketen mücadele kaybedilmiş olsa da davalarına olan hayranlık devam etti.

Danimarka'da VII. Christian (1749-1808) on yedinci doğum gününden kısa bir süre önce kral oldu. Aynı yılın sonlarında İngiltere Kralı III. George'un kızlarından Caroline Matilda ile evlendi. Hükümdarlığı, akıl hastalığı ve evlilik dışı ilişkilerle geçti. Hükümdarlığının başlangıcında Alman doktor Johann Friedrich Struensee (1737-72) saraya sızarak zayıf kralı etkiledi ve kraliçe ile de bir ilişki yaşadı. Struensee en sonunda tutuklandı ve idam edildi. Kristian'ın hükümdarlığının son yılları, yalnızca isminden ibaretti ve 1784'ten itibaren oğlu VI. Friedrich (1768-1839) naip olarak faaliyet gösterdi.

III. Carlos'un Cizvitleri kovması

On yıl önce Portekizlilerde olduğu gibi İspanya Hükümdarlığı Cizvitler ve tarikatın Amerikan kolonilerindeki faaliyetlerinden endişe duymaya başladı. Endişenin temelinde yatan sebeplerden biri Cizvitlerin hükümete aşar vergisi ödememekte direnmesiydi ve bu gönülsüzlük, tarikat ile kral arasında daha uzun sürecek mücadelenin belirtisiydi. Mesele, Cizvitlerin İspanyol Amerika'sında okulları, geniş toprakları ve tarımsal başarılarıyla birlikte artan etkileri ve zenginlikleriydi.

"Ciddi sebeplerle harekete geçtiğini" öne süren III. Carlos, Cizvitleri ülkeden çıkartma kararı aldı. Bu sayede hükümdarlık değerli Cizvit topraklarına ve mallarına el koydu. Tarikatın binlerce üyesi Papalık devletlerine ve Korsika'ya kaçtı.

James Cook'un keşifleri, Encyclopedia Britannica'nın çıkışı

Kaptan James Cook (1728-79) Kraliyet Donanmasındaki mükemmel seyrüsefer becerileri ve Yedi Yıl Savaşı sırasında (1756-63) Kanada sularında yürüttüğü haritacılık çalışmalarıyla isim yaptı. Bu başarıları bir sonraki görevi olan Güney Pasifik'e bir keşif seyahatinin yolunu hazırladı. Misyon, Kraliyet Cemiyeti tarafından düzenlendi ve gemiyi de Deniz Kuvvetleri Komutanlığı temin etti. Endeavour, 25 Ağustos'ta Plymouth'tan yelken açarak Madeira, Rio de Janeiro ve Boynuz Burnu üzerinden 13 Nisan 1769'ta Tahiti'ye ulaştı.

İLGİLİ:  Meriwether Lewis ve William Clark ile Amerika Batı'ya genişliyor

Cook buradan daha güneye doğru hareket ederek daha sonra Yeni Zelanda olarak adlandırılacak adayı buldu. Ardından Avustralya'nın bilinmeyen doğu kıyılarına erişerek Botany Körfezi olarak bilinen bölgede karaya ayak bastı. Endeavour İngiltere'ye 1771'de döndü ve Kaptan Cook'un seferi bir başarı olarak takdirle karşılandı.

Cook Pasifik'te yol alırken İngiltere'de başka değişiklikler yaşanmaktaydı. Bilgiye olan rağbetin giderek artması sonucu (Aydınlanma) Encyclopedia Britannica'nın ilk cildi Edinburgh'da yayınlandı. Eser, "Farklı Bilimler ve Sanatların ayrı Yazılar ve Sistemlere bölündüğü yeni bir plan" dahilinde oluşturulmuştu. Kısa sürede baskısı tükendi ve 1771'de üç ciltlik set tamamlandı.

Bu sırada eski bir asker plan Philips Astley (1742-1814), 1768 yılında Londra'nın Lambeth bölgesinde bir pistte, at sırtında numaralar sergilediği Halfpenny Hatch adında bir binicilik okulu açtı. Aralarda eğlendirmek için müzisyenler, akrobatlar ve palyaçoları programına dahil etti. Modern sirk ilk defa bu şekilde doğmuş oldu.

Rusya'da olaylar ciddiyet kazanmıştı. Osmanlı İmparatorluğuyla gerilimler iki devleti 1768-74 Rus-Osmanlı Savaşına itmişti. Savaşın temel nedeni Büyük Katerina'nın Osmanlılarla bir önceki savaşı (1736-39) sona erdiren antlaşmaya uymaması ve Polonya'ya müdahale etmesiydi. Osmanlılar Rusların bir Türk şehrini yağmalaması üzerine savaş ilan etti.

Daha doğuda Şah Prithvi Narayan (1723-75) Katmandu vadisindeki krallıkları bir araya getirerek Nepal Krallığını kurdu.

Daniel Boone'nin Kentucy keşifleri

Kuzey Amerika'da yerleşim faaliyetleri gelenlerin batı toprakları hakkında çok az şey bilmelerine rağmen hiçbir azalma emaresi göstermedi. Daniel Boone adında bir Amerikalı günümüzde Kentucky olarak bilinen, beyaz yerleşimcilerin bilmediği bölgeye bir av seferine gitmek için yola çıktı. Yolda Apalaş Dağlarında bir plato olan Cumberland Gap üzerinden daha iyi bir yol buldu. Bu yol, Boone ve Transilvanya Şirketi tarafından açılan ve daha sonra yerleşimcilerin dağları geçerek Kentucky topraklarına ulaştıkları Wilderness Road'un bir parçası oldu. Boon ve ailesi 1775'te Kentucky'ye taşındı ve bölgenin ilk şehirlerinden biri olan Boonesborough'yu kurdular. Yaşamının geri kalanının avcı ve kaşif olarak geçirdi.

İLGİLİ:  Hadrian Duvarı'nın tarihi ve önemi

İspanyollar da Kuzey Amerika'da topraklarını genişletmenin yollarını araştırmaktaydı. Bugünkü California'da, III. Carlos'un, Rusların da girmeye niyetlendikleri söylentisi duyması üzerine İspanyol yerleşimcilerle nüfus oluşturmak için gayret gösterdiği bir bölgede hak iddia etmişlerdi. III. Carlos bu amaçla Fransisken keşişlerini misyonlar kurmaları için bölgeye gönderdi. İspanyol Fransisken Junipero Serra (1723-84) İspanya'nın California toprakları boyunca bir dizi misyon üzerinde çalışmalara başladı. 1769'da kurulan ilk misyon San Diego de Alcala oldu ve izleyen 54 yıl boyunca California kıyıları boyunca 20 misyon daha inşa edildi.

Kronolojik özet

  • 1765 / Britanya Amerikan kolonilerinde geçerli Pul Yasası protestolarla karşılanır
  • 18 Mayıs 1765 / Quebec'te çıkan ciddi bir yangın şehrin onda birini tahrip etti
  • 22 Mayıs 1765 / Yeni bir vergi sistemi Quito'da ayaklanmalara yol açtı
  • 1765 / Moğol imparatoru Bengal'e diwani (gelir toplama hakkı) tanıyarak bölgede Britanya denetimini tanır
  • 18 Ağustos 1765 / II. Josef (1741-90) Kutsal Roma İmparatoru oldu
  • Aralık 1765 / Burma birliklerinin Çin topraklarına girişinden sonra Çin'in Burma'yı işgali üzerine Burma-Çin Savaşı başlar (1769'a kadar)
  • 14 Ocak 1766 / VII. Christian (1749-1808) Danimarka kralı oldu
  • Ocak 1766 / Doğu Hindistan Şirketi ile Haydar Ali arasında çıkan Birinci Maisur Savaşı (1769'a kadar)
  • 17 Mart 1766 / Britanya otoritesini ortaya koyan Beyan Yasasının ardından Pul Yasası Britanya Amerikan kolonilerinde feshedildi
  • 30 Temmuz 1766 / "Büyük" William Pitt (1708-78) Britanya başbakanı olur (1768'e kadar)
  • 1767 / III. Carlos Cizvitleri tüm İspanya topraklarından sınır dışı eder
  • 1767 / İngiliz coğrafyacı James Renell (1742-1830) Genel Ölçümcü olarak atanır ve Hindistan'da arazi ölçümlerine başlar
  • 9 Ocak 1768 / Asker ve binici Philip Astley Londra'nın Lambeth bölgesinde ilk modern sirki açtı
  • 1768 / Encyclopedia Britannica Edinburg'da yayınlanmaya başlar; üç ciltlik serisi 1771'de satışa sunulur
  • 1768 / Bulutkapan Ali Bey (1728-73) Mısır'da Osmanlı Valisini görevden alır
  • 25 Ağustos 1768 / İngiliz kaşif James Cook (1728-79) ilk Pasifik seyahatine başlar (1771'e kadar)
  • 25 Eylül 1768 / Rusya'nın Polonya'ya girmesi ve Kırım hakkındaki planları nedeniyle Rus-Osmanlı Savaşı (1774'e kadar) başlar
  • 1768 / Nepal Krallığı Prithvi Narayan liderliğinde birleşir
  • 1769 / Eski İngiliz perukçu (1723-92) suyla çalışan dokuma tezgahını bulur
  • 1769 / İskoç mucit James Watt (1736-1819) buhar motorunun patentini alır
  • 1769 / Fransız Doğu Hindistan Şirketi dağtıtılır

Burcu Kara tarafından

Genellikle modern tarih, yakın tarih ve popüler bilim üstüne içerikler üretiyor. Özel ilgi alanları arasında Kuzey Afrika ve Güney Amerika'nın sömürge tarihi ve Avrupa'daki eski monarşiler yer alıyor.