Yarasaların yön bulması: Ekolokasyon nedir ve nasıl çalışır?

Yarasaların yön bulması

Ekolokasyon, yarasaların yön bulmak için kullandığı bir ses ve duyu tekniğidir. Morfolojinin (fiziksel yapı) ve sonarın (SOund NAvigation and Ranging) birlikte kullanılmasıyla elde edilir. Yarasaların gırtlaklarıyla ürettiği ultrasonik dalga burunlarından ya da ağızlarından yayılır. Ayrıca dilleriyle klik sesi çıkarabilirler. Yarasa, bir cisimden dönen yankıyı duyduktan sonra, sesin gönderildiği ve geri döndüğü zaman dilimi arasındaki süreyi hesap edebilir. Ardından çevresinin bir haritasını yapmak için sesin frekansındaki kaymayı karşılaştırır. Tümüyle kör değillerdir ancak yarasaların yön bulması için karanlıkta sesten yardım almaları şarttır.

Yarasaların ekolokasyon ile yön bulması

Yarasaların kulakları oldukça duyarlı yapıdadır ve avını sadece dinleyerek bulmasına izin verir. Yarasanın kulak çıkıntıları akustik özellikteki bir Fresnel lens gibi çalışır. Hayvan bu sayede toprakta yaşayan böceklerin hareketini ve havadakilerin ise kanat çırpmasını duyabilir.

Yarasaların adaptasyonu fiziksel bedenlerine bakılarak görülebilir. Örneğin, burnu oldukça buruşuktur ancak bu sesi daha şiddetli iletmesine izin verir. Kıvrımlı ve kırışık dış kulağı sesin daha yoğun olarak alınmasını sağlar. Bedenenin iç kısmında bazı anahtar adaptasyonlara sahiptir. Kulaklarında çok sayıda reseptör bulunur ve onların küçük frekans değişikliklerini bile algılamasına verir.

Yarasalar, çağrılarını kulaklarının frekans aralığının dışında yaparak kendilerini sağır etmekten kaçınırlar.

Yarasanın beyni sinyalleri haritaya dönüştürür ve kanat çırpışının yankılanma üzerindeki Doppler etkisini bile azaltabilir. Çıkardıkları sesler o kadar güçlüdür ki teoride kendilerini bile sağır edebilir. Ancak ses çıkarmaya başlamadan hemen önce iç kulaklarında bulunan küçük kemikler birbirinden uzaklaşır ve bu sayede işitme hassasiyeti azaltılır. Larinks (gırtlak) kaslarının kasılması orta kulağın gevşemesini ve yankının tekrar duyulmasını sağlar.

İLGİLİ:  Japon denizaltısının 77 yıl önce batırdığı Avustralya gemisi bulundu

Ekolokasyon türleri

İki ana ekolokasyon türü vardır:

  • Yüksek frekanslı ekolokasyon yarasaların bir sesin yayıldığı zaman ile yankılanıp döndüğü zaman arasındaki farkı hesaplayarak nesneye olan mesafelerini ölçmelerine izin verir. Yarasanın bunu yaparken çıkardığı ses, herhangi bir hayvan tarafından üretilen en güçlü seslerden biridir. Sinyal yoğunluğu, 60 ila 140 desibel arasında değişir ve 10 cm mesafedeki bir duman detektörü tarafından duyulan sese denktir. Ultrasonik özellikteki bu sesler insanlar tarafından duyulmaz. İnsanların işitme frekansı 20 ila 20.000 Hz arasındadır ve küçük yarasalar 14.000 ila 100.000 Hz frekansında ses üretebilir.
  • Düşük frekanslı ekolokasyon avın hareketleri ve üç boyutlu konumu hakkında bilgi verir. Bu ekolokasyon türünde yarasa dönen yankının frekansındaki değişimi dinlerken ses çıkarmayı sürdürür. Böylece frekanstaki minik farklılıkları bile algılayabilirler. Örneğin, nal burunlu yarasa 0,1 Hz gibi küçük bir frekans değişimini bile yorumlayabilir.
İLGİLİ:  En renkli papağan türleri

Yarasaların ultrasonik sesleri duyulmaz ancak bazı türlerin çıkardığı klik sesi herkesçe işitilir. Benekli yarasanın sesi (Euderma maculatum) birbirine vuran iki kayanın sesi gibidir. Yarasa yankıdaki gecikmeyi ölçümler.

Yarasaların çağrıları hem sabit frekanslı (CF) hem de frekans modülasyonlu (FM) ses özelliği taşır. En çok yüksek frekanslı ekolokasyonu kullanırlar. Zira avın hızı, yönü, büyüklüğü ve mesafesi hakkında detaylar verir. Düşük frekanslı ekolokasyonun ise daha fazla yol katma özelliği vardır. O nedenle avlanmadan ziyade yön bulmak için tercih edilir.

Güveler yarasalardan nasıl kaçar?

yarasaların yön bulması
Güveler yarasalardan kaçmak için özel beceriler geliştirmiştir

Yarasaların favori avı güvelerdir. Bu nedenle bazı türler yarasaları alt edecek özel teknikler kullanır. Kaplan güvesi (Bertholdia trigona) ultrasonik sesi bozabiliyor ve başka bir güve türü ise kendi ultrasonik sesini yayarak yarasanın kendisinin zehirli ya da lezzetsiz olduğunu düşünmesini sağlıyor. Bazı güve türlerinde tipman (kulak zarı) denilen bir organ bulunur ve yarasanın çıkardığı sesi algıladığında kanat kaslarının titremesini sağlar. Güvenin uçuş stili de oldukça karmaşıktır ve yarasa için zor bir av haline gelebilir.

İLGİLİ:  Amazon Nehri: Konumu, özellikleri ve önemi

Bazı inanılmaz yarasa özellikleri

Ekoklokasyon dışında, yarasaların insanlarda bulunmayan bir takım duyuları vardır. Küçük yarasalar loş ortamda etrafını görebilir. İnsanların aksine, ultraviyole ışığı görenler dahi vardır. "Yarasa gibi kör" deyişi, büyük yarasalar için geçerli değildir. Zira bu yarasalar insanlardan daha iyi görüşe sahiptir. Kuşlar gibi yarasalar da dünyanın manyetik alanını sezebilir. Kuşlar bu yeteneği bulundukları enlemleri tahmin etmek için kullanırken, yarasaların kuzeyi ve güneyi ayırt etmesini sağlar.